مفهوم اعتماد آفرینی یکی از ارزش های مهم حکمرانی اخلاقی است که موجب همکاری و همدلی مردم با هم و حکومت می گردد و چنانچه اعتماد میان مردم و میان مردم و حاکمیت آسیب ببیند فروپاشی اجتماعی رخ می دهد امری که توسط برخی از صاحبان اندیشه برای شرایط فعلی جامعه ایران توصیف گردیده و شوربختانه تحقیقات و پژوهش های ملی هم موید این حقیقت تلخ است.
در پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان که در آبان سال 1402 منتشر گردید، حقایق نگران کننده از موضوع اعتماد در جامعه به دست آمده از جمله میزان بی اعتمادی مردم نسبت به سیاست مداران بالای 70 درصد، به کارایی دولت 70 درصد، به کارایی مجلس 75 درصد، به کارایی قوه قضائیه 65 درصد، به صدا و سیما بالای 60 درصد و به رسانه های داخلی بالای 65 درصد بی اعتمادند و مهم تر از همه میزان بی اعتمادی مردم نسبت به یکدیگر بالای 80 درصد است در نتیجه هم اعتماد افقی (اعتماد بین شهروندان) و هم اعتماد عمودی (اعتماد میان ملت وحاکمیت) متزلزل است.
از سوی دیگر گسترش فقر، احساس بی عدالتی و تبعیض، اختلاف طبقاتی، افزایش بیکاری، تورم وگرانی لجام گسیخته، گسترش بزه کاری های اجتماعی و هویتی و بالاخره از دست دادن نظام های حمایتی اعم از نظام های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و هویتی زمینه فروپاشی را مهیا و جامعه را به سقوط نزدیک می سازد.
دکتر پزشکیان رییس جمهور طی ماه های گذشته ضمن بیان مستمر این دغدغه ها و نگرانی های ملی بر موضوع ضرورت اعتماد آفرینی بین مردم و حاکمیت و بین مسئولان و همه ارکان نظام، برای حل این معضل مزمن اجتماعی و سیاسی تاکیدات فراوانی داشته و راه برون رفت حکومت از شرایط موجود را جلب اعتماد و رضایت مردم دانسته اند. بر همین اساس لازم است یک عزم عمومی برای بازگشت اعتماد به جامعه فراهم گردد نکاتی که می تواند درک مشترکی را از این ارزش اخلاقی فراهم آورد، در این یاداشت بیان گردیده است. امید است این سلسله یادداشت ها گامی برای توسعه حکمرانی اخلاقی در ایران عزیز ما در دولت کریمه دکتر پزشکیان مهیا نماید.

1) مفهوم اعتماد: اعتماد را به صمیمیت و دوستی فعالانه دو طرف می دانند و برخی دیگر اعتماد را ایجاد اطمینان و امنیت روانی بیان می دارند. عنصر مهم در مفهوم اعتماد نسبت بين دو امر است اما این نسبت می تواند بین من و من (ارتباط درون شخصی) و یا من با دیگران و یا حکومت باشد وقتی من به خود یا فرد دیگری و یا حاکمیت اعتماد می کنم در واقع از عملکرد خود یا وی درخصوص خودم احساس اطمینان و امنیت دارم به عبارت دیگر اعتماد یک امر دوطرفه است و رضایت دو طرف موجب اعتماد آفرینی می شود و درحکم رانی اخلاقی رابطه خوب حکم رانان با مردم موجب اعتماد آفرینی خواهد شد.

2) اعتماد آفرینی اصیل: البته باید بین اعتماد آفرینی واقعی باید اعتماد پنداری تمایز قائل شد زیرا اعتماد آفرینی اصیل و واقعی، پایدار، عمیق، مستمر و دائمی است اما اعتماد پنداری امری موقت، ناپایدار و کاذب است و پس از مدتی شک و تردید، بدبینی و بی اعتمادی جای آن را می گیرد. ما در ادوار گذشته هر دو رویکرد را درحکمرانی تجربه و آزموده ایم. دولت سید محمد خاتمی در دوران اصلاحات همه اهتمام خود را مصروف به آن داشت که با مردم خود و جهان صادق باشد و دروغ نگوید و این امر موجب اعتماد مردم و جهان به دولت اصلاحات و موجب رونق اقتصادی و اجتماعی کشور شد اما در رویکرد دوم در دولت هزاره سوم اعتمادپنداری جایگزین اعتماد آفرینی شد و دروغ گویی جای صداقت را گرفت و بر سر مردم و در تعامل با جهان و روابط بین الملل آن رفت که هنوز در حال پرداختن هزینه های سنگین آن هستیم. بنابراین اعتماد آفرینی اصیل و پایدار مهم ترین و فوری تری نیاز جامعه امروز ماست.

3) حال پرسش نخست این است که عوامل اعتماد آفرینی چگونه است؟ و یا اصولا” اعتماد آفرینی از کجا باید آغاز شود؟ برای ایجاد رابطه آسان و درست با دیگران و یا حکومت با مردم از کجا باید شروع کنیم؟ مطالعات و بررسی های نشان می دهد چند عامل مهم موجب اعتماد آفرینی است مهم ترین و اولین عامل اعتماد آفرینی صداقت و پرهیز از دروغ گویی است اصلی که به درستی توسط آقای دکترپزشکیان بر انجام آن متعهد و ملتزم است دومین عامل خیرخواهی است باید فرد و جامعه باور نماید که دولت خیرخواه مردم است تا زمینه پذیرش و اعتماد در افراد فراهم گردد و مردم در تصمیمات دولت را یاری و پشتیبانی نه آن که علیه دولت شورش نمایند طی سال های گذشته تصمیماتی از سوی دولت ها اتخاذ شده مثل طرح صیانت، قانون حجاب اجباری،  افزایش قیمت بنزین، طرح رتبه بندی معلمان، قانون همسان سازی حقوق بازنشستگان و… به دلیل فقدان اعتماد مردم به خیرخواهی دولت علی رغم هزینه های فراوان موجب اعتراضات گسترده اجتماعی و نارضایتی عمومی شد. عوامل دیگری همچون رفتار عادلانه حاکمیت با مردم و پرهیز از تبعیض در قوانین و رفتار، هنر خوب گوش کردن و توجه به نیازهای مردم و ترجیح منافع ملی بر منافع فردی، گروهی و جناحی می تواند به افزایش اعتماد مردم و دولت موثر باشد.

4) بی اعتمادی عمومی در جامعه از کجا حاصل می شود؟ ابتدا باید دانست که بی اعتمادی در جامعه علت نیست بلکه معلول ضعف های عملکردی و شرایط نابسامان اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی است و بی اعتمادی ناشی از بحران مدیریت در جامعه است اما از کجا حاصل می شود مطالعات و تحقیقات نشان می دهد که سه مولفه زیر عوامل اصلی بی اعتمادی در جامعه ایران در شرایط فعلی محسوب می شوند:

مولفه اول – قانون گریزی مسئولان ومدیریت جامعه ورفتارهای فراقانونی. (پیش بینی ناپذیری)

مولفه دوم – نابرابری های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، قومی و جنسیتی. (تبعیض وبی عدالتی)

مولفه سوم – رواج ناراستی های اخلاقی و دینی همچون، دروغ و بدعهدی، ریا و تظاهر، فساد و کلاهبردای. (بداخلاقی و بدعهدی)

مولفه اول: قانون گریزی  مطالعات نشان می دهد بین مسئولیت گریزی و بی اعتمادی رابطه معنی داری وجود دارد. یکی از دلایل قانون گریزی مسئولیت ناپذیری است و مسئولیت ناپذیری، پیش بینی ناپذیری را به دنبال دارد متاسفانه یکی از نارسایی های اساسی در حکمرانی جاری پیش بینی ناپذیری مدیریت مسایل اساسی در کشور است و این پیش بینی ناپذیری اختصاص به دولت ندارد بلکه رفتارهای پیش بینی ناپذیر در اغلب ارکان حکمرانی بیداد می کند و علی رغم ادعای قانون گرایی در کشور، رفتارهای غیر قانونی در همه سطوح به صورت گسترده رواج دارد و این موجب پیش بینی ناپذیری حکمرانی در ایران و در نتیجه موجب بی اعتمادی شده است. براساس “پیمایش جهانی ارزش ها” ایران با حدود 15 درصد اعتماد جز کشورهای ” کم اعتماد” در جهان است و این رقم واقعا” نگران کننده است و در شرایطی که برخی از کشورها همچون کشورهای اسکاندیناوی و چین و هلند با اعتماد بالای 60 درصد ازکشورهای گروه ” پراعتماد ” محسوب می شوند و در پایین ترین گروه ها کشورهای افریقایی در حال جنگ و نزاع هستند که میزان اعتماد به آن ها کمتر از 10درصد است.
اعتماد، فرزند پیش بینی پذیری است و هر میزان نرخ پیش بینی پذیری جامعه بیشتر باشد اعتماد هم افزایش خواهد یافت و البته آن گاه می توان پیش بینی پذیری در جامعه را افزایش داد که مسئولیت پذیری در میان حکمرانان افزایش یابد و مسئولیت پذیری فقط در چارچوب قانون و رفتار قانونی متجلی می شود و لاغیر.

مولفه دوم: تبعیض و بی عدالتی است که موجب کاهش اعتماد و سرمایه اجتماعی می شود در پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان (سال 1402) نابرابری مردم از نگاه حکومت بالای 70 درصد، بی عدالتی سیاسی (عدم برخورداری مردم ازحقوق یکسان) بالای 70درصد بی عدالتی قضایی بالای 60 درصد تبعیض در اجرای قانون بالای 75 درصد تبعیض میان قومیت ها بالای 70 درصد تبعیض جنسیتی بالای 65 درصد و رانت و فساد پارتی بازی بالای 75 درصد از نظر مردم در جامعه وجود دارد با این کدهای تلخ رفتاری در عمل جامعه و اعتماد متقابل گسسته است و کاهش اعتماد سیاسی در جامعه موجب افزایش نا امیدی و بی عملی سیاسی شهروندان، سوء ظن به تصمیم های حاکمیتی و کاهش همبستگی ملی را به دنبال دارد.

مولفه سوم: بداخلاقی و بدعهدی است که طی سال های گذشته توانسته از درون هویت جامعه را متزلزل نماید و موجب کاهش سرمایه اجتماعی شود رواج دروغ و ریا و تظاهر، بی احترامی به حقوق مردم به ویژه زنان و جوانان، تقسیم بندی مردم به خودی و غیرخودی، رواج خشونت و برخوردهای قهری با منتقدان و معترضان، بدعهدی های مستمر، گفتار درمانی، دادن وعده های بدون پشتوانه، بی هویت نمودن جامعه از ارزش های اصیل دینی و اسلام رحمانی و ترویج اسلام مناسکی و استفاده ابزاری از دین و ارزش های الهی و ترویج خرافات از جمله مواردی است که بی اعتمادی اخلاقی مردم را به دنبال داشته است.

5) اینک مهم ترین پرسش این است که چه باید کرد و راه های بازگشت اعتماد به جامعه چگونه است؟ خوشبختانه باید اذعان نمود که رویکردهای آقای دکتر پزشکیان در حکمرانی معطوف به برطرف کردن این عوامل است او با درک درست شرایط اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و فرهنگی جامعه و تشخیص ریشه های بی اعتمادی فراگیر درجامعه، با اندیشه و گفتار و رفتار و منش اخلاقی مسیرحکمرانی اخلاقی را مهیا می کند.

سرمایه اصلی او در این میان از یک سو صداقت و راستگویی، پای بندی به عهد و میثاق خود با مردم و از سوی دیگر مدیریت و به کارگیری همه ظرفیت های ملی حکمرانی با توجه به جایگاه و اختیارات و ارتباطات گسترده  رییس جمهور، برای اعتماد آفرینی است دکتر پزشکیان با آگاهی کافی بر روی هر سه مولفه یعنی تکیه بر قانون به عنوان مبنای میثاق و تفاهم ملی (سند چشم انداز، سیاست های کلی ابلاغی، قانون برنامه هفتم) به جای قانون گریزی و اهتمام به رفع تبعیض های نابرابر قومی، جنسیتی، ملی (ایران برای همه ایرانیان)، سیاسی، اقتصادی و علمی در برابر مولفه تبعیض و بی عدالتی و اولویت بخشیدن به صداقت و راست گویی و متعهد به عهد و پیمان در انجام تعهدات و مسئولیت پذیری نسبت به انجام شایسته تعهدات به جای بداخلاقی و بدعهدی مسیر اعتمادسازی را هموار می سازد و با تاکید بر شایسته سالاری، پاک دستی و کارآمدی و تکیه برعلم و تجارب جهانی دولت وفاق ملی را در مسیر هموار نمودن آشتی ملی و اعتماد همگانی راهبری نماید.  

سفر تاریخی دکتر پزشکیان به کشور عراق، اقلیم کردستان، شهرهای سلیمانیه و بصره و علاقه مندی وافر و دل تنگی او به تجدید عهد با مولای متقیان در نجف اشرف را باید در همین چارچوب تفسیر نمود و آن را شاهدی بر مسیر دشوار و در عین حال شیرین اعتماد آفرینی دانست و به طور یقین چنان چه توفیق یار او باشد و هم راهی و هم کاری همه ارکان حکمرانی در عمل واقع گردد امید می رود که زمینه برای بازگشت اعتماد افقی و عمودی جامعه که مهم ترین عامل سازنده مشروعیت و پایداری سیستم سیاسی است در سطح داخل و بین الملل فراهم شود اعتماد میان ملت و دولت و اعتماد جهان برای همکاری با ایران یکی از بخش های مهم سرمایه اجتماعی است زمانی که اعتماد دوسویه حاصل شود. بسیاری از امور با هم دلی و هم راهی مردم تسهیل و هزینه انجام آن کاهش و مردم و دولت و نظام حکمرانی پشت یک هدف مشترک خواهند ایستاد وراه سربلندی و موفقیت را طی خواهند نمود.

رحیم عبادی / عضو هيات علمی دانشگاه فرهنگيان