یکی از ارزش های کلیدی در حکمرانی اخلاقی به ویژه برای دولت مردان برخورداری از صداقت وراست گویی و پرهیز از وعده ها و رفتار های دروغین است امری که دکتر پزشکیان رییس جمهور بر آن پافشاری نموده و همچنان برانجام آن تاکید دارد و می تواند او را از پیشینیان متمایز نماید زیرا آنچه طی دهه های گذشته بر جامعه ایرانی و برمردم شریف ایران رفته است کشمکش میان صداقت وراست گویی با دروغ گویی و پنهان کاری است و برآیند این نزاع موجب بی اعتمادی ملت به حاکمیت و افول ارزش های اخلاقی درمیان مردم و آحاد جامعه بوده است. در پیمایش ملی ارزش ها و نگرش های ایرانیان که درآبان ماه 1402 منتشر گردید نتایج عجیب و قابل تاملی حاصل شد از جمله از پاسخ گویان (بیش از 15000 نمونه کشوری و به صورت حضوری) پرسیده شد که میزان رواج دروغ گویی دربین مردم به چه میزان است بیش از 80% پاسخ گویان معتقدند که ویژگی اخلاقی دروغ به میزان زیادی در بین مردم رواج دارد و رواج دورویی و تظاهر در بین مردم بیش از 81% است. همچنین پرسیده شد رواج صفات خوب اخلاقی مثل صداقت، راستگویی، بخشش وامانت داری بین مردم نسبت به 5 سال قبل چگونه است بیش از 73 % پاسخ داده اند که وضعیت بدتر شده است ؟ و در پرسشی دیگر بیان شده که رواج صفات اخلاقی مثل صداقت وراست گویی در 5 سال آینده را چگونه می بینید؟ بیش از 65 % پاسخ داده اند که در 5 سال آینده وضعیت اخلاقی بدتر خواهد شد. متاسفانه دروغ در متن روابط ایرانیان ازگذشته های دور رایج است. دروغ گویی از قدیم الایام یعنی از زمانی که مردم سعی در پنهان کردن داشته‌های خود از حاکمیت‌های استبدادی داشته‌اند، رواج پیدا کرده زیرا جامعه ایران از قدیم استبداد زده بوده است برهمین اساس صداقت و روراست بودن و صادقانه در قول و عمل رفتار کردن یکی از ارزش‌های مهم در روابط انسانی و در روابط بین ملت و دولت به شمار می‌رود.
در اصل، صداقت به معنای یکی بودن در ارتباط با دیگران، حفظ درستی و راستی نظرات و گفته‌هاست و به همین دلیل یک ارزش اخلاقی و اجتماعی نیز محسوب می‌شود زیرا صداقت تنها یک حقیقت فردی نیست بلکه ارزش اجتماعی و سیاسی به همراه دارد و جلوه ها گوناگونی در حکمرانی دارد سیاست مدار صادق را آنگونه که هست به مردم می نمایاند و سیاست مدار صادق کسی است که اگر خطا کند بجای پوشاندن حقیقت اعتراف به اشتباه خود می کند و این نشانه عظمت روح اوست نه ضعف وسستی آن وحتی اگر خلاف وعده عمل نماید از مردم عذرخواهی خواهد نمود و صداقت به معنای بیان حقیقت، عدم تقلب، عدم نفوذ و خیانت است. صداقت خلاف دروغ گویی، تقلب، دزدی و بی‌اعتمادی است و برای برقراری روابط سالم و دوام بین دولت و ملت امری ضروری و بلکه حیاتی است. صداقت درسه سطح بروز وظهور دارد : سطح اول “صداقت درگفتار” است و آن که جز حقیقت چیزی بر زبان جاری نسازد کسی که سخنانش راست باشد مقامش شکوه مند و جلالتش زیاد می گردد هم چنان که اگر دروغ بگوید مردم به او بی اعتماد خواهند شد و در تنهایی به او کمک نخواهند کرد.

سطح دوم “صداقت دررفتار” است و آن که فرد در عمل صادقانه رفتار و اقدام نماید و از هرگونه رفتار و عمل غیراخلافی پرهیز نماید گاهی سخنی را که انسان به زبان می‌آورد راست و مطابق با واقع است، اما عمل و رفتار او برخلاف آن است؛ یعنی عملی که از او صادر می‌شود، غیر از سخنی است که به زبان می‌آورد. چنین شخصی از صدق در کردار برخوردار نیست تعبیر زیبایی امام علی علیه السلام دارد که قابل تامل است “ای مردم به خدا سوگند من شما را به هیچ طاعتی وادار نمی‌کنم، مگر این‌که پیش از شما خود به آن عمل می‌کنم؛ و شما را از معصیتی نهی نمی‌کنم، مگر اینکه خودم پیش از شما از آن دوری می‌نمایم”.

و سطح سوم “صداقت درپندار و اندیشه و انگیزه” است در روایتی از پیامیر اکرم نقل شده که خداوند به ظواهر و اعمال شما نگاه نمی کند بلکه آنچه مورد رضایت خداوند است درون دل های شماست. به تعبیر امام (ع) ارزش آدمی به اندازه همت او و عملش به مقدار نیت اوست.

رهبران اخلاقی باید به اصول اخلاقی در حکمرانی ملتزم باشند و حال که دکتر پزشکیان در قامت رییس جمهور نقش رهبری اخلاقی را عهده دار شده است باید توجه نماید که مهم ترین ویژگی رهبران اخلاقی عبارت است از انصاف؛ عنصر اصلی رهبری اخلاقی انصاف است رهبران اخلاقی باید با صداقت و به صورت منصفانه با دیگران رفتار نماید و جانب داری نکنند و مسئولیت اعمال شخصی خودرا برعهده بگیرد. شفاف سازی نقش ها؛ رهبران اخلاقی باید مسئولیت وانتظارات واهداف عملکردی خود را روشن کنند به طوری که زیر دستان بدانند از آن ها چه انتظاری باید داشته باشند تسهیم قدرت؛ رهبران اخلاقی به زیردستان خود در تصمیم سازی ها و تصمیم گیری ها حق اظهار نظر می دهند و به نطرات آن ها گوش فرا می دهند و آن ها را در قدرت شریک می سازند.

از گذشته های دور و حتی اکنون این پرسش مهم فیلسوفان سیاست را به خود مشغول کرده که آیا آشتی میان «صداقت و سیاست» امری قابل تحقق است یا خیر؟ بسیاری از سیاست ورزان در عمل به این سوال پاسخ منفی داده اند آن ها اصول اخلاقی را مغایر با سیاست ورزی می دانند، و معتقدند سیاست مداران فقط باید به «تدبیر مُدُن» (مدیریت حکمرانی) بیندیشند؛ مشهورترین نظریه پرداز غربی که پس ازسپری شدن قرون وسطی و ظهور رنسانس در اروپا از این مکتب دفاع می کند « ماکیاولی اندیشمند ایتالیایی است. تا آن جا که صریحاً می گفت بهترین شیوه و خط مشی زندگی، بی شرافتی است. ماکیاولی در کتاب مشهورش، شهریار، با اشاره به اینکه «خود به چشم می بینیم که شهریارانی که …. رموز غلبه بر دیگران را به کمک حیله و نیرنگ خوب می دانسته اند، کارهای بزرگ انجام داده اند و وضعشان در آخر کار خیلی بهتر از آن کسانی بوده است که در معامله با دیگران صداقت و درستی به خرج داده اند»، به صراحت اعلام می کند: «در میان این شهریاران هر کدام که بازی کردن نقش روباه را بهتر بلد بوده اند، از اقران و همگنان کامیاب تر شده اند.»

ماکیاولی ترحم، وفا، مهربانی، اعتقاد به مذهب و صداقت را پنج صفت خوب می نامد که البته با سیاست ورزی نمی سازد؛ پس برای فرمانروا، داشتن تمام آن صفات خوب که دربالا ذکرشد، چندان مهم نیست. مهم این است که او فن تظاهر به‌ داشتن این صفات را خوب بلد باشد. حتی از این هم فراتر می‌روم و می‌گویم که اگر او حقیقتاً دارای صفات نیک باشد و به آن ها عمل کند به ضررش تمام خواهد شد این گونه نگاه به سیاست، چنان که گفته شد، مولود عصر جدید نیست و پیشینه ای طولانی دارد.

یکی از امتیازات دکتر پزشکیان آشتی میان “سیاست ورزی ” برمبنای اندیشه و منش امام علی(ع) و “حکمرانی اخلاقی ” است اموری که علی رغم چند دهه غفلت چنان چه فرهنگ سازی و الزامات بهره مندی و پیاده سازی آن در دولت فراهم گردد بی شک می تواند به تحقق سند چشم انداز جمهوری اسلامی نزدیک و موجب رضایت مردم شود و ما بتوانیم خودرا ذیل حکمرانی اخلاق علوی معنای تازه ای بخشیم و جان و جهان را از صداقت و عدالت و راست گویی علوی سرشار نماییم. اما این مهم چگونه محقق می گردد؟

صاحب نظران و اندیشه ورزان درخصوص نحوه تحقق صداقت و راست گویی در یک سازمان و میان دولت مردان تبدیل این ارزش ها به کدهای اخلاقی ورفتاری (code of conduct) و اصول و چارچوب زیر را توصیه می کنند:

الف) تعریف صداقت و راستگویی: برای درک مشترک همه ذی نفعان باید تعریف واضحی از صداقت انجام شود صداقت یک معنای ایجابی دارد که به منزله راست گویی و درست کاری است و یک معنی سلبی دارد که به معنای پرهیز ازدروغ گویی و خلاف کاری است. درمعنای ایجابی آن همه تلاش فرد و سازمان بر آن است که حقایق را آن گونه که هست بیان نموده و جز حقیقت چیزی بر زبان و درعمل انجام ندهد اما در معنی سلبی آن فرد و دولت تلاش می کند به مردم دروغ نگوید و متعهد می شود خلاف وعده ها و قول های خود رفتار نکند و دروغ گفتن ممنوع است.

ب) ملاک: مبنای صداقت و راستی میزان الزام افراد و سازمان ها به قانون اساسی، سند چشم انداز برنامه توسعه، سیاست های کلی ابلاغی مقام رهبری و قانون برنامه هفتم است.

ج) نشان گرها: نشان گر آماره ای است که وضعیت یک یا چند عامل را آشکار می کند. نشان گرها می تواند وضعیت موجود یا مطلوب را نمایان کند و تغییرات آن ها را آشکار کند که می تواند در طیف ضعیف، متوسط، خوب، عالی ارزیابی شود.

د) رفتار: واکنشی است که در برابر یک عمل یا کنش بیرونی از انسان سر می‌زند. براین اساس باید دولت برای پیاده سازی ارزش کلیدی “صداقت وراست گویی” در مجموعه کارگزاران خود، نسبت به تدوین عهدنامه اخلاقی برای حوزه منابع انسانی اعم از وزیران و مدیران و کارکنان دولت مبتنی بر تعریف انجام شده از صداقت و درست کاری اقدام کند و از سوی دیگر براساس ملاک ها و شاخص های تفاهم شده و نشان گرهای تحقق این ملاک ها، رفتار اعضاء دولت و مدیران دولتی و کارکنان را در طیف های اعلام شده و در زمان های متناسب ارزیابی کرده و به مردم گزارش دهد تا میزان التزام دولت به راست گویی و درست کاری قابل سنجش و ارزیابی شود و موضوع از حد حرف و شعار خارج و بر مبنای اصول علمی و حرفه ای عملکرد دولت مورد پایش و سنجش و ارزیابی قرارگیرد. این رویکردها راه را برای حکم رانی مبتنی بر قانون گرایی، مسئولیت پذیری و وفای به عهد، رضایت مردم و اعتماد آفرینی تسهیل می کند.

جامعه امروز بیش از هر زمان از صداقت و راست گویی استقبال کرده و از تظاهر و ریاکاری و فریب کاری و عدم صداقت تنفر دارد مردم ایران و به ویژه نخبگان و گروه های مرجع نیازمند به احترام، به رسمیت شناختن حقوق آن ها و حفظ و اعتلا و منزلت اجتماعی هستند و این مهم از دل گفتار و عمل صادقانه و خالصانه محقق خواهدشد.

راز و رمز پیروزی دکتر پزشکیان در انتخابات ریاست جمهوری علی رغم همه محدودیت ها، صداقت و راستگویی او در گفتار و التزام عملی او به راستی و درستی و وفای به عهد او بر این پیمان در طول زندگی خود بوده است.
پر واضح است موفقیت او در آینده مبتنی بر ایجاد وفاق برای استقرار حکمرانی اخلاقی درجامعه است حکمرانی که در آن هم ذی نفعان جامعه یعنی حکومت، جامعه مدنی و بخش خصوصی مشارکت کنند و الزامات تحقق ارزش های کلیدی دولت از جمله صداقت و راست گویی را فراهم کنند تا دولت پزشکیان به ویژگی دولت راست گویان شناخته شود.

رحیم عبادی / عضو هيات علمی دانشگاه فرهنگيان