دکتر مسعود پزشکیان رییس جمهور درطول دوران مبارزات انتخابی و بعد از پیروزی در انتخابات مفاهیم ارزش مندی همچون صداقت، اعتماد آفرینی، مسئولیت پذیری، رضایت مردم مشتری مداری، قانون گرایی و عهد و پیمان با مردم را مورد توجه و تاکیدات مکرر خود قرارداده است که بسیار مورد توجه واقبال مردم و صاحبان آراء قرارگرفته و شاید بتوان گفت راز و رمز موفقیت و پیروزی ایشان درانتخابات پانزده تیرماه 1403 ریاست جمهوری درمیان رقبا مرهون این اندیشه و باور وگفتمان اخلاقی بود. این مفاهیم درعلم مدیریت اخلاق حرفه ای نامیده می شود.

منظور از اخلاق حرفه ای چیست؟ اخلاق حرفه ای مسئولیت پذیری صاحبان سازمان ها و مشاغل در برابر حقوق صاحبان حق است برای درک بهتر موضوع نکاتی بیان می شود:

1. با وقوع انقلاب های صنعتی اطلاعاتی و ارتباطی، جوامع به سمت مدنی شدن پیش رفتند و علی رغم غلبه صنعت و تکنولوژی بر جوامع، همواره تلاش شده است که انسان ها همچنان از ارزش ذاتی و انسانی خود برخوردار شوند و هویت و ارزش های والای انسانی و اخلاقی استوار بمانند آنچه در جوامع مدنی و مدرن بیشتر مورد تاکید و انتظار است رعایت حقوق آحاد جامعه (اعم از حقوق فردی و اجتماعی) در موقعیت های متفاوت برای همزیستی مسالمت آمیز از یک سو و تلاش برای پیشرفت و تعالی و کمال انسانی ازسوی دیگر است. به عبارتی همه انسان ها شهروندانی هستند که براساس قانون از همه حقوق فردی، اجتماعی سازمانی، ملی و حتی بین المللی برخوردار می گردند. این دغدغه به تدریج در قالب مسئولیت های اخلاقی نمایان شد و همه سازمان ها، بنگاه ها و دولت ها ملزم به رعایت حقوق ذی نفعان در قالب منشور اخلاقی و عهدنامه اخلاقی و به عبارتی سند اخلاقی شدند. سند اخلاقی فراگیرترین بیانیه رسمی یک دولت و یا یک سازمان حرفه ای درتبیین مسئولیت های اخلاقی خود در قبال حقوق محیط درونی و بیرونی است. 
2. تعبیر زیبایی از استاد علامه جعفری (ره) نقل شده که وی می گوید دین برادر بزرگتری دارد به نام اخلاق، وقتی دین برادر بزرگ تر را کنار می گذارد و با قدرت همدم می شود صاحب فرزندی می گردد به نام مصلحت که این فرزند هم دین را می کشد و هم اخلاق را و دفتر تاریخ پر از مصلحت های شوم است. اخلاق امری فرادینی است  اگرچه ادیان الهی عالی ترین مروج اخلاق هستند اما موضوع اخلاق فراتر از ماموریت های دینی و آیینی است اخلاق یک امر انسانی است گرچه اخلاق دارای ارزش های ایدئولوژی است اما ارزش های اخلاقی فراتر از ارزش های ایدئولوژیک می باشد. اخلاق یک موضوع فراملیتی و حقوق بشری است گرچه برخی ملت ها و تمدن ها در اخلاق پیشرو هستند اما اخلاق محصور به اقوام و ملت های خاص در تمدن های مختلف نیست بلکه یک موضوع فراملیتی وحقوق بشری است.
3. اخلاق حرفه ای پیشینه ای طولانی در تاریخ و فرهنگ ملت ها داشته و امروزه در کشورها و جوامع توسعه یافته و حتی درحال توسعه نیز محور و مدار حکمرانی است تا جایی که هم اینک در کشورهای اسکاندیناوی و در شمال اروپا، کشورهایی مثل دانمارک، فنلاند، نروژ و سوئد از این مفهوم تحت عنوان “حمکرانی اخلاقی” یاد می شود و اساس حکمرانی این دولت ها بر اخلاق حرفه ای است. درایران عزیز ما ازگذشته های دور اخلاق در علوم متعدد از جمله درعلوم پزشکی مورد توجه بوده وحتی شخصیت های مسلمان و بزرگی همچون محمدبن زکریای رازی پایه گذار اخلاق حرفه ای درعلوم پزشکی بوده اند و از آن جا که علوم پزشکی بیش از سایر علوم به امور خصوصی و شخصی بیمار همچون رازداری، امانت داری، سلامت و حیات بیمار و … اهتمام دارد اخلاق حرفه ای در علم پزشکی بیش از سایر علوم مورد اهتمام بوده و شاید توجه و تمرکز دکتر پزشکیان رییس جمهورمحترم ناشی از رفتار و تعهدات حرفه ایشان یعنی حرفه پزشکی است گرچه بنیان های اعتقادی وی به ویژه تمسک به نهج البلاغه و الزامات سیره علوی براین مزیت افزوده است.
4. بنظر می رسد دولتی که امروز در پرتو ارزش ها و باورهای اقای دکترپزشکیان شکل گرفته و به دنبال استقرار نظام حکمرانی اخلاقی است بیش از هر زمان دیگری به شناخت و الزامات اخلاق حرفه ای نیازمند است. اینجانب به عنوان یک معلم دانشگاه که بیش از 10 سال به تدریس این مبحث مشغول هستم بی مناسبت ندیدم که این تجربه را درآستانه استقرار دولت وفاق ملی با دست اندرکاران مدیریت کشور به اشتراک بگذارم تا زمینه ای برای الزامات اخلاق حرفه ای دردولت بیش از گذشته مهیا شود و مدیریت کشور در دولت اقای دکتر پزشکیان بتواند نوید بخش حکمرانی خوب که همانا حکمرانی اخلاقی است متعهد شود. فراموش نکنیم امروزه اخلاق حلقه مفقوده حکمرانی درجامعه ماست. مردم از بدعهدی، دروغ گویی، تظاهر و ریا، ناراستی، قانون گریزی، بداخلاقی دولت ها و شیوه های حکمرانی خسته شده اند این امر موجب کاهش و افول سرمایه اجتماعی جامعه ایرانی شده است. در پیمایش ارزش ها و نگرش های ایرانیان که در آبان 1402 منتشر شد میزان اعتماد مردم به کارآمدی دولت کمتر از 30% و میزان اعتماد به کارایی مجلس و قوه قضائیه هم تاحدودی مشابه است. اعتماد عمومی مردم نسبت به سیاست مداران حدود 20 % است یعنی 80% مردم به سیاست مداران بی اعتماد هستند. عدم مشارکت بالای 50 % مردم در انتخابات ریاست جمهوری 1403 به علاوه مشارکت کنندگان مشروط در انتخابات خود بیان گر نوعی دیگر از افول سرمایه اجتماعی و اعتماد مردم به شیوه های حکمرانی است و این یک زنگ هشدار بلکه فراتر از آن، بیان گر یک بحران اجتماعی است.

5. برای تبیین اخلاق حرفه ای در یک سازمان و نهاد و از جمله در دولت به عنوان یک سازمان بزرگ قبل از اینکه عهد وپیمانی با ذی نفعان و صاحبان حق بسته شود لازم است ارزش های کلیدی آن سازمان یا بنگاه تعریف و تبیین شود تا همگان ضمن درک مشترک و درست از ارزش های مورد انتظار آن سازمان و یا دولت و یا حکومت، زمینه تحقق آن ارزش ها را به صورت حرفه ای فراهم کنند. امری که آقای دکتر پزشکیان آغازگر آن است و در همه محافل و اظهار نظرها بر آن موارد تاکید دارد. ارزش های کلیدی هر سازمان و نهاد حداقل دارای چند ویژگی است قابل اندازه گیری و سنجش پذیر باشد، کوتاه، گویا و محدود باشد، مزیت رقابتی آن سازمان و دولت تلقی می گردد. بر این اساس می توان ارزش های کلیدی دولت آقای پزشکیان در پنج محور زیر مشخص کرد:
   
   #صداقت و راستگویی
   #قانون گرایی
   #رضایت مردم (مشتری مداری)
   #اعتماد آفرینی
   #مسئولیت پذیری
   
   موارد موصوف ارزش های اصول اخلاقی دولت خواهد بود و دولت موظف است این اصول اخلاقی را در دو سطح برنامه ریزی و عملیاتی کند سطح اول کارکنان دولت می باشند که در قالب یک عهد نامه اخلاقی سیاست ها وارزش ها و اصول اخلاقی دولت را می پذیرند و با امضاء به این عهدنامه خود را متعهد به انجام آن خواهند کرد که بسیار حائز اهمیت، اثربخش و موجب افزایش کارایی و اعتماد عمومی خواهد بود زیرا سرمایه اصلی دولت برای انجام تعهدات و اصول اخلاقی سرمایه انسانی و کارکنان دولت است که می تواند به یک سرمایه اجتماعی برای دولت تبدیل شود.
   سطح دوم ویژه سطح مدیران ارشد سازمان های دولت و وابسته به آن است که در قالب منشور اخلاقی سازمان که بیان نظامند مسئولیت های اخلاقی دولت در مقابل حقوق محیط داخلی و محیط بیرونی خواهد بود انجام می شود. منشور اخلاقی یا نظامنامه اخلاقی که به آن میثاق نامه دولت، مرامنامه اخلاقی دولت گفته می شود کمک می کند که ارزش ها و نگرش ها و خط مشی دولت درقبال ذی نفعان به خوبی تبیین شود و همه دست اندرکاران دولت ضمن وفاداری به این میثاق نامه براجرای آن درسطح کارگزاران و مدیران اهتمام ورزند و به این سان وعده ها و ارزش ها و تعهدات رییس جمهور عزیز در ساختار دولت عملیاتی خواهد شد و دولت می تواند با تعیین شاخص های کمی و سنجش پذیر میزان التزام همه بخش های دولت و هیات وزیران و دستگاه های تابعه را رصد و پایش کند، ضمن اینکه میزان پای بندی دولت به این اصول و ارزش ها همیشه در معرض نظر آحاد مردم قرار خواهد گرفت.
   این که ابعاد ارزش های کلیدی و اصول اخلاقی دولت چهاردهم چیست و چگونه می تواند محقق شود؟ در یادداشت های بعدی به تفصیل بیان خواهد شد.

رحیم عبادی / عضو هيات علمی دانشگاه فرهنگيان